به تارنمای موسسه مطالعات ملی خوش آمدید

ماهنامه شماره 51نامه هویت (خرداد1399) منتشر گردید

با نام و یاد خداوند بزرگ و هستی بخش سخن را آغاز می‌کنیم. در ابتدا، عیدسعید فطر را به همه مسلمانان جهان و ملت بزرگ ایران تبریک عرض نموده و آرزوی قبولی طاعات و عبادات همه روزه‌داران و بهره‌مندان از ماه مبارک رمضان را داریم. هم‌چنین، سالروز رحلت بنیانگذار انقلاب اسلامی حضرت امام خمینی(ره) را به همه دوستداران ایشان در سراسر جهان و مردم ایران تسلیت عرض نموده و آرزو داریم انقلاب اسلامی در پرتو راهنمایی‌ها و رهبری جانشین ایشان، حضرت آیت‌ا... خامنه‌ای، به سر منزل مقصود برسد. سالروز قیام 15 خردادماه و سالروز فتح خرمشهر یاد و خاطره شهدای این دو واقعه مهم در تاریخ ایران را نیز گرامی می‌داریم. سالروز شهادت حضرت امام جعفر صادق(ع) را نیز تسلیت عرض می‌نماییم.

با توجه به تداوم بحران کرونا در سراسر جهان، ازجمله ایران، بخشی از مطالب ماهنامه خردادماه نیز به این موضوع اختصاص یافته است. در نخستین مطلب با عنوان «جایگاه هویت ملی در سیاستگذاری در دوره بحران؛ مطالعه موردی کرونا» آمده است که کشور ایران از دیرباز به دلایل مختلف به‌ویژه جایگاه ژئوپلیتیک و ژئواستراتژیک در معرض بحران‌های مختلف سیاسی، امنیتی، زیست‌محیطی و... بوده است. در نیم‌قرن اخیر، بعد از حمله نظامی رژیم بعث عراق به ایران، کشور کمتر شاهد بروز بحران با سطح فراگیری ملی بوده است؛ اما گسترش ویروس کرونا در کشور بحرانی در سطح ملی برای کشور رقم زد. بررسی بحران‌های گذشته نشان می‌دهد برای عبور از بحران‌ها لازم است نظام سیاسی از ظرفیت‌های ملی بهره بگیرد. یکی از این ظرفیت‌ها، هویت ملی ایرانیان است. برای بررسی نحوه بهره‌گیری از هویت ملی در سیاستگذاری مقابله با بحران باید به ویژگی مرکب و چندرکنی بودن آن توجه کرد؛ به‌عبارت ‌دیگر، هویت ملی دارای ابعادی است که گره‌گاه هویت ملی به‌شمار می‌روند و موجب شکل‌گیری و قوام مشترکات بین آحاد جامعه می‌شوند. در این نوشتار تلاش شده است ضمن بررسی ابعاد هویت ملی، تأثیر هر یک از ابعاد بر سیاستگذاری مقابله با بحران کرونا مورد بررسی قرار گیرد تا در نهایت مشخص گردد که هویت ملی در سیاستگذاری دوره بحران چه نقشی می‌تواند داشته باشد.
پرسش نوشتار «راه‌های توسعه و رونق گردشگری در ایران پساکرونا» نیز این است که در اقتصاد پساکرونا بهترین مدل مستقل از نفت در خاورمیانه و از جمله در ایران چه خواهد بود؟ در این میان صنعت توریسم و گردشگری چه جایگاهی می‌تواند در اقتصاد ایران داشته باشد؟ و چگونه می‌توان در دوره پساکرونا این صنعت را ترویج و رونق بخشید؟ گزاره مدنظر در این مقاله این است که در هر حال ویروس کرونا با توجه به ابعاد جهانی و پیامدهای انسانی و اقتصادی آن تاریخ‌مصرف داشته و در طول زمان کنترل خواهد شد و مانند دیگر اپیدمی‌ها واکسن آن کشف و زندگی با کرونا به امر طبیعی تبدیل می‌شود. شرایط کنونی نشان می‌دهد در اقتصاد پساکرونا گسترش منابع درآمدزایی غیرنفتی و توسعه بخش خصوصی برای حصول اطمینان از توسعه پایدار امری حیاتی است و در این میان صنعت توریسم و گردشگری در ایران از ظرفیت، قابلیت و توانمندی لازم برای این جایگزینی برخوردار است و در صورت انجام اقدامات اصلاحی در نگرش‌ها، مدیریت، سیاستگذاری، برنامه‌ریزی و... لااقل می‌تواند نقش تکمیلی و ترمیمی در اقتصاد ایران را در دوره پساکرونا بدوش بکشد. این مقاله از نوع توصیفی و روش جمع‌آوری اطلاعات اسنادی و تاریخی است.
در نوشتار «تحریم و مسائل هویتی» نیز آمده که انقلاب اسلامی در گام دوم خود برای حرکت به‌سوی تمدن نوین اسلامی باید گام‌های بلندی بردارد. شناخت تجربیات چهار دهه گذشته انقلاب اسلامی به‌ویژه در عرصه بین‌الملل می‌تواند حرکت به‌سوی تمدن نوین اسلامی را تضمین کند. یکی از تجربیات مهم در چهار دهه گذشته، مقوله استکبارستیزی و مقابله با مصداق اتم استکبار یعنی امریکاست. وضع تحریم‌های اقتصادی به بهانه فتح لانه جاسوسی از سوی رئیس‌جمهور وقت امریکا، یکی از ابزارها و روش‌های این رژیم برای فشار به نظام و مردم ایران به‌شمار می‌رفت. لازم به ذکر است امریکا از همان ابتدای انقلاب، جنگ هیبریدی را بر ضدانقلاب اسلامی آغاز کرده بود و از ابزار تحریم در کنار سایر ابزارهای فشار و تهدید بهره گرفته است. روند تحریم‌های غیرقانونی امریکا بر ضد ملت ایران تاکنون ادامه داشته و در دهه اخیر به بهانه مباحث هسته‌ای و تروریسم شدت بیشتری یافته است. در این ‌بین، آنچه دارای اهمیت است، حرکت کشور به‌سوی پیشرفت در عین وجود تحریم‌هاست که نشان از وجود مؤلفه جدی در میان ایرانیان دارد. بر این اساس، این نوشتار تلاش دارد به این سؤال پاسخ دهد که تحریم‌های ظالمانه امریکا بر ضد ملت ایران چه تأثیری بر ابعاد هویت ایرانیان داشته است؟
در شماره پیشین ماهنامه «نامه هویت»، به دسته‌بندی یا سنخ‌شناسی جنبش‌های نوپدید دینی در ایران پرداختیم. یکی از شاخص‌های دسته‌بندی در یادداشت قبلی، ماهیت و تعلق جغرافیایی این جنبش‌ها را مطمح نظر قرار داده بود و جنبش‌های نوپدید دینی حاضر در کشور را این‌گونه طبقه‌بندی می‌کرد. بدین ترتیب بیان شد که در یک نگاه کلان، می‌توان فرقه‌های کشور را ذیل سه دسته ایرانی، شرق دور و غربی مورد مطالعه قرار داد، مقسمی که البته در دل خود شاخه‌ها و شعبه‌های فراوانی دارد. در کنار شاخص مزبور، یکی دیگر از معیارهای تقسیم، که در شماره پیشین مورد توجه قرار گرفت، حیث فعالیت‌های این جنبش‌ها در کشور است که می‌توان آنها را به‌واسطه نوع فعالیت‌های متعددی که دارند دسته‌بندی کرد. در این شماره و در نوشتار «بازگشت امر دینی در لباس فرقه‌ها و جنبش‌های نوپدید دینی (5)» پیش از ورود به بحث طبقه‌بندی، ابتدا یکی از مهم‌ترین اشتراکات ادیان و جنبش‎‌های نوین دینی مورد بحث قرار می‌گیرد و پس از آن، دسته‌بندی و سنخ‌شناسی آنها با مدنظر قراردادن ملاک‌ها و معیارهای دیگر از قبیل سطوح فعالیت فرقه‌ها پیگیری می‌شود.
نویسنده در نوشتار «نگاهی به عملکرد شبکه رسانه‌ای ترکیه در ایران» معتقد است که علاوه بر سطح جهانی، جنگ‌های سایبری در سطح منطقه‌ای نیز ادامه دارد. برای نمونه بین قدرت‌های منطقه خاورمیانه جنگ‌های اطلاعاتی و سایبری در جریان است. در فروردین 1399 دولت عربستان خبرگزاری‌های ترکیه در این کشور را مسدود و دسترسی خبرگزاری آناتولی را به دلیل تبلیغات علیه ریاض محدود کرد. سعودی‌ها خبرگزاری آناتولی را متهم کرده‌اند در پوشش کار خبری به اقدامات جاسوسی و اطلاعاتی دست زده است. در اسفند 1398 نیز ترکیه فعالیت خبرگزاری روسی اسپوتنیک را در خاک خود تعطیل و دفتر خبرگزاری را پلمپ کرد. این در حالی است که خبرگزاری‌های ترکیه در ایران همان جنگ اطلاعاتی را با شدت و حدت بیشتری پیگیری می‌کنند. این گزارش به اقدامات مرتبط ترکیه در زمینه تبلیغات یا جنگ روانی علیه جمهوری اسلامی ایران با استفاده از خبرگزاری‌های رسمی می‌پردازد.
پس از ماه‌ها بن‌بست و بحران سیاسی و به دنبال ناکامی دو نماینده‌ی پیشین نخست‌وزیری سرانجام رئیس‌جمهور عراق، در 9 آوریل 2020 (21 فروردین)، مصطفی کاظمی را مأمور تشکیل کابینه کرد و پارلمان عراق نیز وی را به نخست‌وزیری برگزید؛ هم‌چنین 15 وزیر از 22 وزیر پیشنهادی وی در روز چهارشنبه 6 مه (17 اردیبهشت) رأی اعتماد گرفتند. انتخاب هفت وزیر باقی‌مانده ازجمله وزرای نفت و امور خارجه به سبب اختلاف‌نظرها به بعد موکول شد. با این وجود، دولت الکاظمی به دلیل شرایط پیچیده‌ و دشوار این کشور با بحران‌هایی مواجه است. بحران‌هایی که شاید دولت وی را ناگزیر به برگزیدن انتخاب‌های سخت و پیچیده‌ای گرداند. در نوشتار «دولت جدید عراق و امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران» به مهم‌ترین سرفصل‌های تحولات سیاسی عراق که ممکن است منافع ملی ایران را متأثر سازد پرداخته می‌شود.
حملات ائتلاف عربی به یمن، که از سال 1394 و به بهانه ممانعت از تحولات داخلی در این کشور و سقوط دولت علی عبدالله صالح بعد از بهار عربی صورت گرفته، اکنون به مرحله جدیدتری وارد شده است. یمن، فقیرترین کشور عربی، اکنون وارد پنجمین سال درگیری و جنگ شده است و تاکنون چشم‌اندازی از صلح و ثبات در این کشور 29 میلیون نفری دیده نمی‌شود. با توجه به شیوع کرونا در جهان و نبود بسیاری از حداقل‌های بهداشتی در این کشور جنگ‌زده، بیم شکل‌گیری یک فاجعه انسانی در کنار نگرانی از دوپارگی دوباره یمن افزایش یافته است. اوایل اردیبهشت اعلام جدایی‌طلبی شورشی‌های جنوب بر پیچیدگی‌های این بحران افزود. در مقاله «تحولات یمن: تجزیه یا همگرایی» به توصیف برخی از مهم‌ترین تحولات یمن و وضعیت کنونی آن کشور در سایه رقابت‌های منطقه‌ای و بین‌المللی پرداخته می‌شود.
در نوشتار «معرفی راه‌حل برای سیاستگذاری قومی» نیز آمده است که بیشتر پژوهشگران بر این باورند که قومیت امری پیشامدرن است و با مقتضیات زندگی شهری، مفهوم شهروندی و هم‌چنین دولت ـ ملت در تعارض است. از آنجایی که قومیت در همه جوامع به نوعی وجود دارد هماهنگی میان این سازه‌های متعارض دشوار و ممکن است گاهی موجب تضعیف بنیا‌ن‌های دولت ـ ملت و در موارد حد بقای کشورها نیز باشد. در نتیجه باید به دنبال راه‌کارهای کلانی بود که طی آن در عین حال که دولت مداخله منفی در امور قومی و هویت‌های خُرد صورت نمی‌دهد، آنها را از صحنه تعارضات و میدان‌های تقابل اجتماعی دور نگهدارد. در این خصوص دو راهکار در این پژوهش توصیه شده است: فردی‌سازی و شخصی‌سازی الگوی قومیت که هر دو این الگو در نوشتار حاضر معرفی و بررسی می‌شوند.
آخرین نوشتار ماهنامه خردادماه با عنوان «آینده جهان و خاورمیانه در پساکرونا» ترجمه مطلبی است که توسط مؤسسه مطالعات امنیت ملی اسراییل منتشر شده است. این مطلب در 22 آوریل 2020 نوشته شده است و چهار سناریوی مختلف را هم در نظم جهانی و هم نظم منطقه‌ای بعد از بحران کرونا نشان می‌دهد. با توجه به تاریخ‌ساز بودن بیماری‌های همه‌گیر در گذشته، این روشن است که تا چه اندازه بررسی احتمالات و سناریوهای آینده جهان بعد از بحران کرونا هم برای ایران و هم برای منطقه اهمیت دارد که نوشتار حاضر به این موضوع می‌پردازد.